Ukraina

Ten artykuł dotyczy państwa. Zobacz też: inne znaczenia tego słowa.

Україна Ukraina
Flaga Ukrainy Herb Ukrainy
Dewiza: (ukr.) Воля, Злагода, Добро (Wolność, Zgoda, Dobro)
Hymn: Szcze ne wmerla Ukrajina (Jeszcze Ukraina nie umarła)
Konstytucja	Konstytucja Ukrainy
Język urzędowy	ukraiński lokalnie także rosyjski[1]
Język używany	ukraiński, rosyjski
Stolica	Kijów
Ustrój polityczny	republika parlamentarna
Typ państwa	demokracja
Głowa państwa	prezydent Wiktor Juszczenko
Przewodniczący Rady Najwyższej	Wołodymyr Łytwyn
Szef rządu	premier Julia Tymoszenko
wicepremierzy	Ołeksandr Turczynow, Hryhorij Nemyria, Iwan Wasiunyk
Powierzchnia  • całkowita  • wody śródlądowe	44. na świecie 603 700 km² 12%
Liczba ludności (2009)  • całkowita   • gęstość zaludnienia	26. na świecie 46 143 700[2]▼ 77 osób/km²
PKB (2008)  • całkowite   • na osobę	182,8 mld USD[3]▲ 3995 USD▲
PKB (PPP) (2008)  • całkowite   • na osobę	344,8 mld USD[3]▲ 7532 USD▲
Jednostka monetarna	1 hrywna = 100 kopiejek (UAH)
Niepodległość	od ZSRR 24 sierpnia 1991
Religia dominująca	prawosławie
Strefa czasowa	UTC +2 – zima UTC +3 – lato
Kod ISO 3166	UA
Domena internetowa	.ua
Kod samochodowy	UA
Kod telefoniczny	+380

Zobacz w Wikiźródłach Słownik geograficzny Królestwa Polskiego/Tom XII/Ukraina

Ukraina (ukr. Україна, Ukrajina) – państwo położone w Europie Wschodniej. Graniczy od północy z Białorusią, od zachodu z Polską, Słowacją i Węgrami, od południa z Rumunią i Mołdawią oraz Morzem Czarnym, od północnego wschodu i wschodu z Federacją Rosyjską. Ukraina jest członkiem-założycielem ONZ oraz organizacji regionalnych i subregionalnych tj. Wspólnota Niepodległych Państw, OBWE, GUAM i Organizacja Państw Morza Czarnego.

W ZSRR Ukraina (czyli Ukraińska Socjalistyczna Republika Radziecka, w skrócie USRR) była po RFSRR drugą największą wg liczby ludności i potencjału gospodarczego republiką radziecką. Od deklaracji niepodległości w sierpniu 1991 roku Ukraina stanowi suwerenne państwo.

Ustrój polityczny

Od proklamowania niepodległości 24 sierpnia 1991 roku Ukraina jest republiką parlamentarną. 8 grudnia 1991 wraz z Federacją Rosyjską i Białorusią podpisała porozumienie o utworzeniu Wspólnoty Niepodległych Państw. Zgodnie z konstytucją, uchwaloną VI 1996 przez Radę Najwyższą, głową państwa jest prezydent, wybierany w głosowaniu powszechnym na kadencję 5-letnią; najwyższym organem władzy państwowej jest jednoizbowy parlament – Rada Najwyższa Ukrainy, w której skład wchodzi 450 deputowanych, wybieranych w wyborach powszechnych na 5 lat (od 2006 roku, wcześniej kadencja trwała 4 lata); organem władzy wykonawczej jest rząd (Gabinet Ministrów), na jego czele stoi premier, powoływany przez Radę Najwyższą, na wniosek prezydenta. Na mocy konstytucji rząd jest podporządkowany bezpośrednio prezydentowi. 1 stycznia 2006 roku nabrała mocy prawnej nowa redakcja Konstytucji Ukrainy, która część uprawnień prezydenta przeniosła na rząd, zbliżając system władzy do polskiego, jednak nadal z mocniejszą pozycją głowy państwa.

Scena polityczna

 Osobne artykuły: Partie polityczne Ukrainy, Wybory parlamentarne na Ukrainie, Wybory prezydenckie na Ukrainie, Kryzys polityczny na Ukrainie, 2007.

Proces kształtowania się sceny partyjnej na Ukrainie można podzielić na kilka etapów:

• etap przedpartyjny – obejmuje lata funkcjonowania ZSRR. Jest to okres, w którym pojawiły się pierwsze inicjatywy społeczne o charakterze demokratycznym. Rok 1987 przyniósł protesty w gronie ukraińskiej inteligencji. Domagano się m.in. obowiązkowego nauczania języka ukraińskiego w szkołach i protestowano przeciwko zrusyfikowanym nazwom miejscowości. Etap ten charakteryzuje się powstaniem wielu formalnych proreformatorskich organizacji i stowarzyszeń, a także utworzeniem Ruchu na Rzecz Przebudowy, który był najpopularniejszą i najsilniejszą organizacją opozycyjną, gromadzącą bardzo szerokie spektrum ideowe;
• etap wielopartyjności – dla tego etapu najważniejsze są dwa wydarzenia. Pierwszym z nich jest przyjęcie w październiku 1989 r. przez Radę Najwyższą decyzji o bezpośrednich wyborach do rad wszystkich szczebli. Drugim jest ogłoszenie przez Ukrainę 24 sierpnia 1991 r. niepodległości. Zdemokratyzowana ordynacja wyborcza otwierała drzwi dla opozycji do legalnego przejęcia władzy;
• etap postkomunistyczny – to okres od ogłoszenia niepodległości do pierwszych wolnych wyborów w roku 1994. Cechuje go przede wszystkim kryzys tworzącego się systemu partyjnego spowodowany delegalizacją Komunistycznej Partii Ukrainy. Jej likwidacja spowodowała chaos, gdyż zniknął głęboki podział na komunistów i opozycję. Etap ten wyróżnił się także powstaniem znacznej ilości nowych partii. Chociaż partii politycznych było kilkadziesiąt, to żadna z nich nie miała ani poziomu liczebności, umożliwiającego utworzenie skutecznych organizacji partyjnych w terenie, ani poziomu popularności, umożliwiającego chociaż połowie potencjalnych wyborców znać partie i rozróżniać je między sobą, ani poziomu wpływu, pozwalającego frakcjom w parlamencie lub w lokalnych organach przedstawicielskich wpływać na tworzenie rządu lub struktur wykonawczych w terenie;
• etap strukturyzacji – rozpoczął się wyborami, które odbyły się 27 marca 1994 r. Przeprowadzone zostały według ordynacji większościowej, która nie sprzyjała tworzeniu stabilnej sceny politycznej.

Symbole państwowe

 Osobne artykuły: Flaga Ukrainy, Herb Ukrainy.

Flagą Ukrainy jest prostokąt podzielony na dwa poziome pasy: niebieski i żółty.

Oficjalnym godłem Ukrainy jest Tryzub (Trójząb), który faktycznie jest wizerunkiem "gołębicy" (symbol Ducha Świętego), który pojawił się po raz pierwszy na monetach bitych przez Włodzimierza Wielkiego. Godło występuje w odmianie małej jako herb państwowy. Znane są także projekty tzw. odmiany wielkiej herbu. Projekty te jednak jeszcze nie zostały oficjalnie zatwierdzone.

Sama nazwa Ukraina pojawiła się w litopysie z 1187 dla oznaczenia kresów Rusi^[4].

Historia

To jest artykuł z cyklu Historia Ukrainy

Narodziny Rusi Chrzest Rusi Ruś Kijowska Rozbicie dzielnicowe Rusi Księstwo Halicko-Wołyńskie Podbój Rusi przez Mongołów Upadek Księstwa Halickiego Hetmańszczyzna Ukraińska Republika Ludowa ZURL USRR Ukraina

 Osobny artykuł: Historia Ukrainy.

Wielki książę kijowski Włodzimierz I. W 981 r. władca ten przyłączył do Rusi ziemie dzisiejszej zachodniej Ukrainy, m.in. Lwów. Miniatura z Carskiej Księgi Tytułów z 1672 r. wykonanej przez zespół artystów kremla moskiewskiego.

Początki państwowości

Napływ Słowian w dorzecze Dniepru i Dźwiny rozpoczął się w V lub VI w. n.e. Przez terytoria ruskie przebiegały szlaki handlowe łączące kraje Morza Bałtyckiego z Bizancjum i Bliskim Wschodem. Wyprawy handlowe Dźwiną, Dnieprem, Wołgą i Donem zetknęły podróżujących tędy kupców i wojowników normańskich z plemionami słowiańskimi.

Pierwszymi historycznymi władcami ruskimi byli prawdopodobnie Normanowie (książę Ruryk), którzy zgodnie z istniejącymi przekazami przybyli na ziemie ruskie przed 860. Założenie Nowogrodu Wielkiego przez Ruryka w 862 uważa się za początek historii Rusi. Ruryk zdołał skupić pod swymi rządami część Normanów, plemion wschodniosłowiańskich oraz plemion ugrofińskich i utworzył pierwsze znane państwo ruskie – Ruś Nowogrodzką. Ruryk był także założycielem dynastii Rurykowiczów, która sprawowała rządy na Rusi do 1598 roku.

Wyprawa następcy Ruryka, księcia nowogrodzkiego Olega Mądrego na Kijów (882) doprowadziła do zjednoczenia północnych i południowych księstw oraz powstania Rusi Kijowskiej. Była ona początkowo luźnym związkiem księstw, które do ok. 2. poł. XI w. zachowały szeroką autonomię. Książęta kijowscy Oleg (panujący do 912 lub 922) i Igor Rurykowicz (panujący w latach 912/922-945) podpisali z Bizancjum układy handlowe, które gwarantowały krajowi zyskowny handel.

Rządząca w latach 945-957 księżna Olga scentralizowała państwo, stworzyła podstawy trwałego porządku administracyjnego. Kolejny władca, syn Olgi, Światosław I podejmował odległe wyprawy wojenne, docierając na Krym i Kaukaz oraz na Bałkany. Ożeniony z siostrą cesarza bizantyjskiego Anną książę Włodzimierz I Wielki w 988 przyjął chrzest i uczynił z chrześcijaństwa oficjalną religię państwową. Włodzimierz także przyłączył do Rusi w 981 roku tzw. Grody Czerwieńskie.

Panujący w latach 1019-1054 Jarosław Mądry umocnił pozycję Cerkwi prawosławnej na Rusi Kijowskiej. Ustanowione przez niego zasady dziedziczenia tronu książęcego w oparciu o regułę senioratu nie zapobiegły rozpadowi politycznej jedności kraju.

Rozbicie dzielnicowe Rusi

W XII w. Ruś Kijowska podzieliła się na konkurujące ze sobą dzielnice. Na północy powstała Republika Nowogrodzka, na północnym zachodzie Księstwo Połockie, na południowym zachodzie Księstwo Halicko-Włodzimierskie. W centralnej części powstały księstwa: Kijowskie, Turowskie i Smoleńskie, na północnym wschodzie księstwa Rostowsko-Suzdalskie i Riazańskie, na południowym wschodzie Czernihowskie i Perejasławskie. Z czasem podział ten uległ jeszcze większemu rozdrobnieniu, przy czym książęta, którym udało się zawładnąć Kijowem byli w hierarchii feudalnej wyżej postawieni od pozostałych książąt i posługiwali się tytułem wielkiego księcia.

1169 książę włodzimiersko-suzdalski Andrzej I Bogolubski opanował Kijów uzyskując tym samym tytuł wielkiego księcia. Odmiennie od większości swoich poprzedników, nie przeniósł do tego miasta swej stolicy lecz po opanowaniu Kijowa osadzał tam podległych sobie książąt. Centrum swego państwa pozostawił Włodzimierz nad Klaźmą, który odtąd stał się stolicą wielkiego księstwa i przejął dominującą rolę Kijowa.

Najazd tatarski i jego konsekwencje

Po klęsce sił rusko-połowieckich w bitwie nad Kałką (1223) Batu-chan podbił wszystkie ziemie ruskie z wyjątkiem księstw Połockiego, Pińskiego i Republiki Nowogrodzkiej. Tatarzy nie przejęli bezpośrednich rządów w podbitych księstwach, ograniczając się do zatwierdzania kandydatów do tronów książęcych, w formie tzw. jarłyku wobec tzw. wielkich książąt , którzy z kolei pełnili funkcje zwierzchnie nad resztą książąt (z tytułem wielkiego księcia) i mieli prawo zwracania się o pomoc do chana. Tytuł wielkiego księcia był związany z obowiązkami podatkowymi (trybutem) wobec chanatu. Wielki książę był inkasentem daniny na rzecz chana, płacił ją osobiście i bezpośrednio i windykował z podległych książąt ruskich. Z tego powodu znaczna część Rusi zachodniej i centralnej poddała się w wieku XIV władzy Wielkiego Księstwa Litewskiego, uznając wielkiego księcia Litwy za mniej uciążliwego windykatora. W 1320 roku po klęsce poniesionej przez Księstwo Kijowskie w bitwie nad rzeką Irpieniem, Litwa uzależniła od siebie całą Kijowszczyzną. Z inicjatywy książąt litewskich Rurykowicze kijowscy zostali wkrótce na Ukrainie pozbawieni władzy, po czym emigrowali do Briańska a następnie Riazania. W XIII i XIV w. większość zachodnich księstw ruskich przeszła w strefę wpływów nabierającej znaczenia Litwy (zwłaszcza po rozbiorze Księstwa Halicko-Włodzimierskiego, stanowiącego dla Litwy przeciwwagę). Stąd rywalizacja pomiędzy książętami Rusi północnej (tzw. Rusi Zaleskiej – Włodzimierz nad Klaźmą, Twer, później Moskwa) a Wielkim Księstwem Litewskim i później , po Unii Lubelskiej Wielkiego Księstwa Moskiewskiego z Rzeczpospolitą Obojga Narodów.

Ukraina za panowania Władysława Jagiełły. Mapa z niemieckiego atlasu historycznego "Allgemeiner historischer Handatlas" autorstwa Gustava Droysena, wydanego w 1886 r.

Kozacy piszą list do sułtana. Obraz pędzla Ilji Riepina namalowany w latach 1878-1891. Muzeum Rosyjskie w Sankt Petersburgu

W XIII wieku Księstwo halicko-włodzimierskie stało się , wobec zniszczenia Kijowa i centralnej Rusi drugim (obok państw tzw. Rusi Zaleskiej – Twer, Włodzimierz nad Klaźmą, Moskwa, Republika Nowogrodu) ważnym ruskim ośrodkiem państwowym, prowadzącym samodzielną politykę dynastyczną i zagraniczną, próbując prowadzić politykę zjednoczenia Rusi^[5]. Książę halicko-włodzimierski Daniel został w 1254 koronowany w Drohiczynie przez nuncjusza papieskiego na króla Rusi. Był założycielem miasta Lwowa i związał się dynastycznie z Piastami mazowieckimi. Po roku 1340 Ruś Czerwona, (której część stanowiły Grody Czerwieńskie) – została wcielona do Korony Królestwa Polskiego na podstawie zapisu ostatniego księcia halicko-włodzimierskiego Bolesława Jerzego Trojdenowicza na rzecz wuja, Kazimierza Wielkiego. O ziemie Księstwa Halicko-Włodzimierskiego do końca XIV wieku trwały zatargi i wojny najpierw pomiędzy Koroną i sprzymierzonym z nią Królestwem Węgier a Wielkim Księstwem Litewskim (które zajęło w serii najazdów Wołyń i Podole kamienieckie, a pretendowało ze względów dynastycznych do całości terytorium księstwa), następnie pomiędzy Koroną a Królestwem Węgier. Konflikty o terytorium Księstwa Halicko-Włodzimierskiego zakończyły się po objęciu tronu polskiego przez Jagiełłę i jego małżeństwie z Jadwigą Andegaweńską^[6]. Ostatecznym rezultatem był rozbiór księstwa pomiędzy Koronę a Wielkie Księstwo Litewskie (które zatrzymało Wołyń i Podole kamienieckie). Korona przejęła pozostałe terytorium Księstwa, zaś król Polski przyjął tytuł księcia Rusi, co podkreślało odrębny status wcielonych terytoriów. Terytorialne status quo utrzymało się do drugiej połowy XVI wieku.^[7]

Po upadku Księstwa Halicko-Włodzimierskiego ( przeciwwagi wpływów litewskich) większość historycznych ziem Rusi Zachodniej i Centralnej, w tym Kijów, została w konsekwencji podporządkowana Wielkiemu Księstwu Litewskiemu (XIV wiek) – ich bezpośrednie wcielenie do struktury państwa nastąpiło dopiero po unii polsko-litewskiej (1385). Wielki książę moskiewski Dymitr Doński, po wygranej bitwie na Kulikowym Polu (1380) uwolnił się natomiast z zależności wobec Złotej Ordy.

 Osobny artykuł: Wojna o Księstwo Halicko-Włodzimierskie w latach 1340-1392.

Unia Lubelska i jej konsekwencje

W przededniu Unii lubelskiej (5 marca 1569), przy aprobacie litewskich posłów z Podlasia sejm koronny przegłosował włączenie (inkorporację) województwa podlaskiego do Korony Królestwa Polskiego. 26 maja 1569 do Korony włączono edyktem Zygmunta Augusta województwo wołyńskie, a 6 czerwca województwo kijowskie i województwo bracławskie. W tym samym czasie władcy Wielkiego Księstwa Moskiewskiego^[8] przyjmując tytuł "Cara Wszechrusi" (nie uznawany przez Wielkie Księstwo Litewskie i Koronę) rozpoczęli rywalizację z Wielkim Księstwem Litewskim o władzę nad historycznymi ziemiami Rusi. W 1596 r. większość biskupów Cerkwi prawosławnej w granicach Rzeczypospolitej przyjęła zwierzchnictwo papieża w wyniku unii brzeskiej. Wobec oporu wiernych, za panowania Władysława IV została przywrócona autokefaliczna struktura Cerkwi prawosławnej w Rzeczypospolitej, a prawosławnym metropolitą Kijowa został Piotr Mohyła, a po jego śmierci Sylwester Kossów.

XVII-XIX wiek

W XVII w. doszło do serii powstań kozackich przeciwko Koronie, najpoważniejsze z których, pod przewodnictwem Bohdana Chmielnickiego, doprowadziło do ugody perejesławskiej i zajęcia lewobrzeżnej Ukrainy z Kijowem przez Rosję. Sicz Zaporoska została zlikwidowana przez carycę Rosji Katarzynę II Wielką w roku 1775, po zwycięskiej wojnie z Turcją. Tytuł hetmana wojsk kozackich przysługiwał od tamtej pory panującej rodzinie carskiej. Starszyzna kozacka została zrównana w prawach z szlachtą rosyjską (tzw. dworianstwem), a wolnych Kozaków zrównano w prawach z wolnymi chłopami rosyjskimi (tzw. kriepostniki).

W wyniku rozbiorów I Rzeczypospolitej Rosjanie zajęli obszary położone na zachód od Kijowa, Podole i Wołyń i prowadzili tam bezwzględną rusyfikację. Austriacy zajęli tzw. Galicję, gdzie stopniowo pozwalali na rozwój ukraińskich organizacji oświatowych, kulturalnych i ekonomicznych.

XX-XXI wiek

I wojna światowa

20 listopada 1917 na obszarze dawnych rosyjskich guberni: kijowskiej, podolskiej, wołyńskiej, czernihowskiej, połtawskiej, charkowskiej, katerynosławskiej, chersońskiej i taurydzkiej bez Krymu powstała w ramach federacji z Rosją Ukraińska Republika Ludowa. Państwo to przestało istnieć w 1920 r. w wyniku walk polsko-ukraińsko-bolszewickich.

24-25 grudnia 1917 r. w wyniku powstania robotniczego w Charkowie proklamowano drugą Ukraińską Republikę Ludową. Pierwszą stolicą państwa został Charków. W latach 1918-1922 na ziemiach dzisiejszej Ukrainy wybuchło powstanie anarchistów pod wodzą Nestora Machno, stłumione przez Armię Czerwoną.

Po pierwszej wojnie światowej, polsko-ukraińskich walkach i wojnie polsko-bolszewickiej, Galicja Wschodnia i Wołyń znalazły się w II Rzeczypospolitej, Ruś Podkarpacka weszła w skład Czechosłowacji, Besarabia i Bukowina – Rumunii, zaś pozostała, największa część współczesnej Ukrainy została jako jedna z republik radzieckich włączona do ZSRR.

Okres 1918 - 1939

Po przegranej przez Zachodnioukraińską Republikę Ludową wojnie część Ukraińców w Polsce zdecydowała się działać środkami pokojowymi na rzecz społeczności ukraińskiej (UNDO), jednak część wybrała zbrojny opór i działalność terrorystyczną (UWO, później OUN). Tę ostatnią podsycały represje (jak np. pacyfikacja Małopolski Wschodniej w 1930 roku) czy też nacisk polonizacyjny (np. akcja polonizacyjno-rewindykacyjna 1938 roku).

W 1932 centralnie sterowana polityka ekonomiczna spowodowała w ZSRR, a szczególnie w Ukraińskiej SRR klęskę głodu (wielki głód na Ukrainie), doprowadzając do śmierci znaczną liczbę (jak podają historycy od czterech do dziesięciu milionów) ukraińskich chłopów, zaś stalinowskie czystki wyniszczyły ukraińską, jak i polską inteligencję. W 1934 r. stolicę Ukrainy przeniesiono z Charkowa do Kijowa.

W wyniku paktu Ribbentrop-Mołotow we wrześniu 1939 zagarnięte przez Sowietów polskie tereny zostały włączone na dwa lata do Ukraińskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej.

II wojna światowa

W czasie II wojny światowej zginęło tutaj ok. siedmiu milionów ludzi różnej narodowości. Część ukraińskich środowisk narodowych podejmowała wówczas próby ogłoszenia niepodległości (Akt odnowienia Państwa Ukraińskiego), jak również współpracy z Niemcami celem uzyskania autononomii bądź niepodległości Ukrainy (melnykowcy).

Po niepowodzeniu próby ogłoszenia niepodległości część działaczy OUN utworzyła partyzantkę – Ukraińską Powstańczą Armię, która toczyła walkę z partyzantką polską i sowiecką, wojskami niemieckimi, a później z wojskami radzieckimi. UPA, wraz z OUN była inicjatorem ludobójstwa polskiej ludności cywilnej, na terenie obecnej zachodniej Ukrainy.

W 1944 władze radzieckie uznały, iż w czasie okupacji ludność tatarska na Krymie kolaborowała z najeźdźcami i zadecydowała o wysiedleniu Tatarów z Krymu. Główną akcję wysiedleńczą przeprowadzono 18 maja 1944. W miejsce Tatarów przybyli osadnicy rosyjscy. Wtedy też przeprowadzono wielką akcję zmiany nazw miejscowości na rosyjskie.

Po wojnie na mocy ustaleń jałtańskich do Ukraińskiej SRS zostały włączone wschodnie ziemie II Rzeczypospolitej, ze Lwowem.

W latach 1944–49 repatriowano z USSR do Polski około 790 tysięcy polskiej ludności, a w latach 1955-1959 – wysiedlono 76 tysięcy, natomiast z Polski do USRR wysiedlono około 500 tysięcy Ukraińców.

Okres powojenny

Po 1945 r. do Ukraińskiej SRS została włączona też Ruś Zakarpacka (Ukraina Zakarpacka). Jednym z przywódców ZSRR został w 1953 roku Rosjanin^[9] Nikita Chruszczow, który doprowadził w trzechsetną rocznicę ugody perejesławskiej do przeniesienia Krymu z jurysdykcji RFSRR do USRR.

Ukraina, obok Rosji i Białorusi była jedną z trzech radzieckich republik związkowych posiadających prawo głosu w ONZ. Pod koniec lat 50., wskutek odwilży odrodził się ruch niepodległościowy.

W 1954, w trzechsetną rocznicę ugody perejasławskiej Krym został włączony w granice Ukraińskiej SRR.

26 kwietnia 1986 r. w ukraińskiej elektrowni atomowej w Czarnobylu doszło do jednej z największych na świecie katastrof atomowych. 12 lutego 1991 r., tuż przed rozwiązaniem ZSRR, na obszarze Ukrainy utworzono Krymską ASRR. 8 grudnia 1991 zawarto układ białowieski. Traktat ten głosił, że ZSRR jako podmiot prawa międzynarodowego i byt geopolityczny przestał istnieć, a na jego miejsce już suwerenne kraje powołują Wspólnotę Niepodległych Państw. Układ podpisali ze strony Ukrainy – Leonid Krawczuk, Rosji – Borys Jelcyn i Białorusi – Stanisław Szuszkiewicz.

Niepodległa Ukraina

• 1991 – Ukraina uzyskuje niepodległość, prezydentem zostaje Leonid Krawczuk,
• 1994 – wybory prezydenckie wygrywa Leonid Kuczma,
• 1999 – Kuczma ponownie wybrany na prezydenta,
• 2002 – wybory parlamentarne wygrywa Blok "Nasza Ukraina", ugrupowanie Wiktora Juszczenki,
• 2004/2005 – wybory prezydenckie, pomarańczowa rewolucja, Wiktor Juszczenko wybrany prezydentem,
• 2006-2007 – wybory, zwycięstwo Partii Regionów, premierem zostaje Wiktor Janukowycz, konflikt między prezydentem a premierem i kryzys polityczny zakończony przedterminowymi wyborami, na czele rządu staje Julia Tymoszenko.

Geografia

 Osobny artykuł: Geografia Ukrainy.

Ukraińskie Karpaty

Dorzecze Dniepru

Krajobraz Ukrainy składa się głównie ze stepów i wyżyn, na zachodzie rozciągają się Karpaty, a na Krymie – Góry Krymskie.

• Stolicą Ukrainy jest od 1934 r. Kijów. Inne duże miasta: Charków, Dniepropietrowsk, Donieck, Odessa, Zaporoże, Lwów, Krzywy Róg, Mariupol, Łuhańsk
• Łączna długość granic: 7 340 km
• Najwyższy punkt: Howerla 2061 m n.p.m.
• Najniższy punkt: Morze Czarne 0 m

Klimat

Znaczna część Ukrainy jest położona w zakresie klimatu umiarkowanego kontynentalnego, natomiast południe (na przykład Krym) – morskiego. Obszar kraju znajduje się najczęściej pod wpływem polarnomorskich i polarnokontynentalnych mas powietrza. Bilans promieniowania jest tu dodatni i wynosi na północy 35 kcal/cm², a na południu 50 kcal/cm². Najbardziej charakterystyczną cechą klimatu Ukrainy jest jego wzrastający z zachodu na wschód kontynentalizm termiczny. W związku z tym roczne amplitudy temperatury powietrza wahają się od 25 °C we Lwowie do 30 °C w Starobielsku. Na terenie kraju przeważa również kontynentalny rozkład opadów z maksimum w ciepłym okresie roku. Roczna suma opadów maleje z północnego zachodu (600 mm) na południowy wschód (400 mm).

Gleby

W północnej cześć kraju największy obszar zajmują gleby bielicoziemne. W lasach spotyka się szare gleby leśne. Na bagnach wykształciły się gleby bagienne i torfowo-bagienna. Dominującym typem gleb są czarnoziemne zajmujące ok. 60% kraju co stanowi blisko 40% światowych zasobów tego typu gleb. Występują one w strefie stepu i lasostepu. W północnej części lasostepu największą powierzchnię zajmują czarnoziemu ubogie w próchnicę (4-5%). Natomiast w południowej jego części rozwinęły się czarnoziemy o zawartości próchnicy 6-6,5%. Niską zawartością próchnicy charakteryzują się także czarnoziemy leżące w północnej części stepu (3-4%). Południową cześć Niziny Czarnomorskiej i Krymu zajęte są przez gleby ciemnokasztanowe. Na Nizinie Zakarpackiej dominującym typem są kwaśne gleby brunatne. W Górach Krymskich zaznacza się różnica w pokrywie glebowej związana z ekspozycją stoków – stoki północne pokryte są szarymi glebami leśnymi, a południowe czerwonoziemami. Obszary zasolone zajmują na Ukrainie 330 tys. ha. Najwięcej tego typu gleb występuje w autonomicznej republice Krymu oraz w obwodach: chersońskim, dniepropietrowskim i ługańskim.

Podział administracyjny

 Osobny artykuł: Podział administracyjny Ukrainy.

Terytorium Ukrainy w I rzędzie dzieli się na 24 obwody (odpowiednik województw, ukr. oблacть (IPA: oblast')) + 2 miasta wydzielone (Kijów i Sewastopol) oraz 1 republikę autonomiczną (Autonomiczną Republikę Krymu) posiadającą własną konstytucję i rząd. W II rzędzie Ukraina dzieli się na 492 rejony (odpowiednik powiatów, ukr. pайон (IPA: rajon)).

Dni świąteczne na Ukrainie

• 1 stycznia – Nowy Rok
• 7 stycznia – Boże Narodzenie (prawosławne oraz greckokatolickie)
• 8 marca – Międzynarodowy Dzień Kobiet
• 1 maja (2) – Dni Międzynarodowego Święta Pracy
• 9 maja – Dzień Zwycięstwa
• 28 czerwca – Dzień Konstytucji Ukrainy
• 24 sierpnia – Dzień Niepodległości Ukrainy

Demografia

Ludność miejska: 72%

Narodowości

• Ukraińcy – 77,8%
• Rosjanie – 17,3%
• Białorusini – 0,6%
• Mołdawianie – 0,5%
• Tatarzy Krymscy – 0,5%
• Bułgarzy – 0,4%
• Polacy – 0,3%
• Żydzi – 0,2%
• pozostali – 2,4%

Howerla, Czarnohora

Jałta

Kijów, Ministerstwo Spraw Zagranicznych

78% mieszkańców deklaruje narodowość ukraińską. Jedynie 67% deklaruje, że posługuje się językiem ukraińskim, choć odsetek ten zwiększa się od momentu ogłoszenia niepodległości.

Język ukraiński zdecydowanie dominuje w życiu codziennym zachodniej części kraju, a na Ukrainie środkowej oraz w stołecznym Kijowie jest on używany równolegle wraz z rosyjskim. Z kolei wśród ludności Ukrainy wschodniej, południowej oraz Krymu wyraźnie przeważa rosyjski.

Ludność południowo-wschodniej Ukrainy pozostaje głęboko zrusyfikowana, dominuje wśród niej przeświadczenie, iż Ukraińcy i Rosjanie są częścią jednej wspólnoty cywilizacyjnej, a w interesie obu narodów leży ścisła współpraca. Mieszkańcy Ukrainy środkowej i – zwłaszcza – zachodniej podkreślają swoją odrębność kulturowo-cywilizacyjną od Rosjan. Silne są wśród nich tendencje proeuropejskie.

Struktura wyznaniowa

 Osobne artykuły: Ukraiński Kościół Prawosławny, Ukraińska Cerkiew greckokatolicka, Kościół rzymskokatolicki na Ukrainie, Protestantyzm na Ukrainie.

50% deklaruje się jako wierzący, w tym^[10]:

• Ukraiński Kościół Prawosławny Patriarchatu Kijowskiego – 50,4%, głównie w środkowych regionach kraju
• Ukraiński Kościół Prawosławny Patriarchatu Moskiewskiego – 26,1%, głównie na wschodzie kraju
• Ukraińska Cerkiew greckokatolicka – 8%, niemal w całości na zachodzie kraju
• Ukraiński Autokefaliczny Kościół Prawosławny – 7,2%
• Kościół rzymskokatolicki – 2,2%, głównie mieszkający na zachodzie kraju Polacy
• Protestantyzm – 2,2%
• Judaizm – 0,6%
• inne – 3,2%

Gospodarka

 Osobny artykuł: Gospodarka Ukrainy.

Ukraina była najważniejszą po Rosji republiką Związku Radzieckiego. Wartość produkcji Ukrainy czterokrotnie przewyższała produkcję następnej w kolejności republiki. Żyzne ukraińskie czarnoziemy dawały ponad 25% rolniczej produkcji Związku Radzieckiego. Stąd pochodziły też znaczące ilości mięsa, mleka, zboża i warzyw przeznaczone dla innych republik. Analogicznie, przemysł ciężki Ukrainy dostarczał wyposażenie i surowce do ośrodków przemysłowych i wydobywczych pozostałych republik. Aktualnie Ukraina zależna jest od importu energii, zwłaszcza gazu ziemnego.

Krótko po rozpadzie Związku Radzieckiego rząd Ukrainy uwolnił większość cen i ustanowił prawne zasady prywatyzacji, ale opór w kołach rządowych spowodował zaniechanie reform i doprowadził do pewnego uwstecznienia. W latach 1992-1999 produkcja spadła o 40% poniżej poziomu produkcji z 1991. Swobodna polityka monetarna doprowadziła pod koniec 1993 r. do hiperinflacji. Od wyboru na prezydenta w 1994 Leonid Kuczma wprowadził reformy gospodarcze, zaprowadził dyscyplinę finansową i starał się o zniesienie kontroli cen i handlu zagranicznego.

Kryzys finansowy w Rosji roku 1998, spowodował gwałtowny spadek eksportu oraz popytu krajowego, niwecząc tym samym nadzieje Ukrainy na przewidywany, po raz pierwszy od uzyskania niepodległości, wzrost gospodarczy. W 1999 produkcja nadal zmniejszała się nieznacznie. Rząd nie był też w stanie zmniejszyć olbrzymich zaległości w wypłatach pensji oraz rent i emerytur.

Ukraina jest największym – po Rosji – krajem europejskim (604 tys. km²). Blisko 48 milionów mieszkańców powoduje, iż jest to rynek o dużym potencjale. Od 2000 r. Ukraina jest w fazie dynamicznego wzrostu (5%-6% wzrostu PKB średniorocznie). W 2002 r. PKB wzrosło o 4,6%, w 2003 r. – o 8,5%.

5 lutego 2008 roku zakończyły się negocjacje o członkostwo tego państwa w WTO^[11]. 16 maja 2008 roku Ukraina oficjalnie została członkiem WTO.

Słabe strony gospodarki ukraińskiej:

• Wolne tempo prywatyzacji i wielu reform rynkowych,
• Brak stabilności i przejrzystości ustawodawstwa,
• Wysokie oprocentowanie kredytów konsumpcyjnych,
• Niesprzyjający klimat inwestycyjny, o czym świadczy niski nadal poziom inwestycji zagranicznych (6,7 mld USD na 1 I 2004 r.),
• Brak stabilności produkcji rolnej (wzrost o ok. 10% w 2001 r., 1,9% w 2002 r. i gwałtowny spadek o ponad 10% w 2003 r., spowodowany niskimi zbiorami zbóż).

Gospodarka ukraińska opiera się głównie na przemyśle metalurgicznym (ok. 23% produkcji przemysłowej), spożywczym (18%), maszynowym (ok. 12%) i wydobywczym (ok. 11%). Wpływy z eksportu surowców i nisko przetworzonych wyrobów metalowych dostarczają ok. 70% wpływów do budżetu.

Polska zajmuje 7. miejsce (ok. 3,5%) w eksporcie ukraińskim i 3. miejsce (ok. 3,2%) w imporcie.

Główni inwestorzy zagraniczni na Ukrainie to: Stany Zjednoczone, Cypr, Wielka Brytania, Holandia i Rosja.

Ogólna wartość bezpośrednich inwestycji zagranicznych – ok. 6,7 mld USD (dane na 1 I 2004 r.). Polska zainwestowała na Ukrainie ponad 153 mln. USD. Wartość ukraińskich inwestycji w Polsce z kolei przekroczyła 300 mln USD (Huta Częstochowa, FSO, Stocznia Gdańsk).

Ukraina jest uznawana przez Unię Europejską i Stany Zjednoczone za państwo o gospodarce rynkowej.^[12]

Statystyki makroekonomiczne

• Średnia płaca w marcu 2008 wynosiła równowartość ok. 344 USD (1702 hrn). Największe płace są w obwodach kijowskim, dniepropietrowskim i donieckim.
• Wzrost produkcji przemysłowej o 15,8% w 2003 r. – w porównaniu z siedmioprocentowym wzrostem w 2002 r.)
• Wysoka dynamika obrotów handlowych z zagranicą – w 2003 r. zanotowano wzrost eksportu towarów o 28,5%, a importu – o 35,6%.
• Wysoka dynamika popytu wewnętrznego – 2003 r. zanotowano wzrost dochodów ludności o ok. 13,7%, a płac realnych – ok. 15%
• Stabilny kurs hrywny: ok. 4,85-5,05 UAH/USD
• Ożywienie działalności inwestycyjnej – wzrost inwestycji w 2003 r. o ponad 20%, głównie w budownictwie i infrastrukturze handlowej.

Inflacja

Inflacja w 2007 r. wyniosła 17%. Prognoza na 2008 r.:

• 9,6% – według ustawy budżetowej na 2008 r.,
• 13,8% – według Banku Światowego,
• 14,8% – według Narodowego Banku Ukrainy^[13].

W lipcu 2008 Bank Światowy skorygował prognozy wysokości wskaźnika inflacji do następujących wartości:

• 2008 – 21,5%,
• 2009 – 15,3%,
• 2010 – 9,8%^[14].

Inwestycje zagraniczne

Struktura branżowa inwestycji zagranicznych na Ukrainie:

• 49,8% – przemysł spożywczy, metalurgiczny, chemiczny i petrochemiczny,
• 15% – handel,
• 7,9% – finanse,
• 7,9% – transport.

Rankingi i współpraca międzynarodowa

Ukraina w rankingach międzynarodowych

 Osobny artykuł: Ukraina w rankingach międzynarodowych.

Członkostwo w organizacjach międzynarodowych

 Osobny artykuł: Członkostwo Ukrainy w organizacjach międzynarodowych.

Stosunki polsko-ukraińskie

Polska była wśród krajów, które jako pierwsze uznały niepodległość Ukrainy w dniu 2 grudnia 1991^[15].

Dzisiejszy Lwów to miasto bliźniacze Krakowa. Przed II wojną światową oba miasta były głównymi ośrodkami nauki i kultury w Polsce.

W 2006 roku wraz z rządem Rosji, Ukraina zablokowała bez uzasadnienia import polskiego mięsa.

Ważnym historycznym wydarzeniem będzie organizacja na Ukrainie (wraz z Polską) Mistrzostw Europy w piłce nożnej w 2012 roku. Będzie to pierwsza tych rozmiarów impreza sportowa zorganizowana we wschodniej części Europy.

Przypisy

Dodatkowe informacje w siostrzanych projektach:

 Grafiki i media  na Wikimedia Commons
 Cytaty  w Wikicytatach
 Wiadomości  na Wikinews

Zobacz też

• Elektrownie Ukrainy

Linki zewnętrzne

Urzędy centralne

• Prezydent Ukrainy
• Gabinet Ministrów
• Rada Najwyższa Ukrainy

p • d • e Państwa Europy Albania • Andora • Austria • Belgia • Białoruś • Bośnia i Hercegowina • Bułgaria • Chorwacja • Czarnogóra • Czechy • Dania • Estonia • Finlandia • Francja • Grecja • Hiszpania • Holandia • Irlandia • Islandia • Kazachstan • Liechtenstein • Litwa • Luksemburg • Łotwa • Macedonia • Malta • Mołdawia • Monako • Niemcy • Norwegia • Polska • Portugalia • Rosja • Rumunia • San Marino • Serbia • Słowacja • Słowenia • Szwajcaria • Szwecja • Turcja • Ukraina • Watykan • Węgry • Wielka Brytania • Włochy Państwo nieuznawane na arenie międzynarodowej Naddniestrze [1] Terytoria zależne Gibraltar (Wielka Brytania) • Guernsey (Wielka Brytania) • Jan Mayen (Norwegia) • Jersey (Wielka Brytania) • Svalbard (Norwegia) • Wyspa Man (Wielka Brytania) • Wyspy Owcze (Dania) Państwo sui generis/terytorium sporne Kosowo [2] ↑ Mołdawska Republika Naddniestrza nie jest uznawana przez żadne państwo ↑ Republika Kosowa jednostronnie ogłosiła niepodległość, która jest uznawana przez 56 ze 192 państw członkowskich ONZ, 22 z 27 Unii Europejskiej i 22 z 26 NATO, w tym Polskę. Obecnie działa tam administracja Organizacji Narodów Zjednoczonych - UNMIK, administracja Republiki Kosowa, oraz specjalna misja Unii Europejskiej - EULEX

Członkostwo w organizacjach międzynarodowych p • d • e Euroazjatycka Wspólnota Gospodarcza Białoruś • Kazachstan • Kirgistan • Rosja • Tadżykistan • Uzbekistan obserwatorzy: Armenia • Mołdawia • Ukraina p • d • e Organizacja na Rzecz Demokracji i Rozwoju (GUAM) Członkowie Azerbejdżan • Gruzja • Mołdawia • Ukraina Były członek Uzbekistan Obserwatorzy Łotwa • Turcja p • d • e Inicjatywa Środkowoeuropejska Albania • Austria • Białoruś • Bośnia i Hercegowina • Bułgaria • Czarnogóra • Chorwacja • Czechy • Macedonia • Mołdowa • Polska • Rumunia • Serbia • Słowacja • Słowenia • Ukraina • Węgry • Włochy p • d • e Organizacja Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie (OBWE) Albania · Andora · Armenia · Austria · Azerbejdżan · Białoruś · Belgia · Bośnia i Hercegowina · Bułgaria · Chorwacja · Cypr · Czechy · Czarnogóra · Dania · Estonia · Finlandia · Francja · Gruzja · Grecja · Holandia · Hiszpania · Irlandia · Islandia · Kanada · Kazachstan · Kirgistan · Liechtenstein · Litwa · Luksemburg · Łotwa · Macedonia · Malta · Mołdawia · Monako · Niemcy ·Norwegia · Polska · Portugalia · Rosja · Rumunia · San Marino · Serbia · Słowacja · Słowenia · Stany Zjednoczone · Szwajcaria ·Szwecja · Tadżykistan · Turcja · Turkmenistan · Ukraina · Uzbekistan · Węgry · Wielka Brytania · Włochy p • d • e Organizacja Współpracy Gospodarczej Państw Morza Czarnego Kraje członkowskie Albania • Armenia • Azerbejdżan • Bułgaria • Grecja • Gruzja • Mołdawia • Rosja • Rumunia • Serbia • Turcja • Ukraina Kraje kandydujące Cypr • Czarnogóra Obserwatorzy Austria • Białoruś • Chorwacja • Czechy • Egipt • Francja • Izrael • Niemcy • Polska • Słowacja • Tunezja • USA • Włochy p • d • e Pakt Północnoatlantycki (NATO) Państwa członkowskie Albania • Belgia • Bułgaria • Chorwacja • Czechy • Dania • Estonia • Francja • Grecja • Hiszpania • Holandia • Islandia • Kanada • Litwa • Luksemburg • Łotwa • Niemcy • Norwegia • Polska • Portugalia • Rumunia • Słowacja • Słowenia • Stany Zjednoczone • Turcja • Węgry • Wielka Brytania • Włochy Kandydaci Gruzja • Macedonia • Ukraina Potencjalni kandydaci Bośnia i Hercegowina • Czarnogóra • Finlandia • Serbia • Szwecja p • d • e Rada Europy Państwa członkowskie Albania • Andora • Armenia • Austria • Azerbejdżan • Belgia • Bośnia i Hercegowina • Bułgaria • Chorwacja • Cypr • Czarnogóra • Czechy • Dania • Estonia • Finlandia • Francja • Grecja • Gruzja • Hiszpania • Holandia • Irlandia • Islandia • Liechtenstein • Litwa • Luksemburg • Łotwa • Macedonia • Malta • Mołdawia • Monako • Niemcy • Norwegia • Polska • Portugalia • Rosja • Rumunia • San Marino • Serbia • Słowacja • Słowenia • Szwajcaria • Szwecja • Turcja • Ukraina • Węgry • Wielka Brytania • Włochy Kandydaci Białoruś Obserwatorzy Izrael • Japonia • Kanada • Meksyk • Stany Zjednoczone • Stolica Apostolska Wyraziły chęć przystąpienia do EKPC Unia Europejska p • d • e Rada Państw Morza Bałtyckiego Członkowie  Dania •  Estonia •  Finlandia •  Islandia •  Litwa •  Łotwa •  Niemcy •  Norwegia •  Polska •  Rosja •  Szwecja Obserwatorzy Francja • Holandia • Komisja Europejska • Słowacja • Stany Zjednoczone • Ukraina • Wielka Brytania • Włochy p • d • e Światowa Organizacja Handlu (WTO) Albania • Angola • Antigua i Barbuda • Arabia Saudyjska • Argentyna • Armenia • Australia • Bahrajn • Bangladesz • Barbados • Belize • Benin • Birma • Boliwia • Botswana • Brazylia • Brunei • Burkina Faso • Burundi • Chile • Chiny • Republika Chińska • Chorwacja • Czad • Demokratyczna Republika Konga • Dominika • Dominikana • Dżibuti • Egipt • Ekwador • Fidżi • Filipiny • Gabon • Gambia • Ghana • Grenada • Gruzja • Gujana • Gwatemala • Gwinea • Gwinea Bissau • Haiti • Honduras • Hongkong • Indie • Indonezja • Islandia • Izrael • Jamajka • Japonia • Jordania • Kambodża • Kamerun • Kanada • Katar • Kenia • Kirgistan • Kolumbia • Kongo • Korea Południowa • Kostaryka • Kuba • Kuwejt • Lesotho • Liechtenstein • Macedonia • Madagaskar • Makau • Malawi • Malediwy • Malezja • Mali • Maroko • Mauretania • Mauritius • Meksyk • Mołdawia • Mongolia • Mozambik • Namibia • Nepal • Niger • Nigeria • Nikaragua • Norwegia • Nowa Zelandia • Oman • Pakistan • Panama • Papua-Nowa Gwinea • Paragwaj • Peru • Republika Południowej Afryki • Republika Środkowoafrykańska • Republika Zielonego Przylądka • Rwanda • Saint Kitts i Nevis • Saint Lucia • Saint Vincent i Grenadyny • Salwador • Senegal • Sierra Leone • Singapur • Sri Lanka • Stany Zjednoczone • Suazi • Surinam • Szwajcaria • Tanzania • Tajlandia • Togo • Tonga • Trynidad i Tobago • Tunezja • Turcja • Uganda • Ukraina • Urugwaj • Wenezuela • Wietnam • Wybrzeże Kości Słoniowej • Wyspy Salomona • Zambia • Zimbabwe • Zjednoczone Emiraty Arabskie • Wspólnota Europejska, w tym poszczególne kraje członkowskie: Austria • Belgia • Bułgaria • Cypr • Czechy • Dania • Estonia • Finlandia • Francja • Grecja • Hiszpania • Holandia • Irlandia • Litwa • Luksemburg • Łotwa • Malta • Niemcy • Polska • Portugalia • Rumunia • Słowacja • Słowenia • Szwecja • Węgry • Wielka Brytania • Włochy p • d • e Wspólnota Demokratycznego Wyboru Członkowie Estonia • Gruzja • Litwa • Łotwa • Macedonia • Mołdawia • Rumunia • Słowenia • Ukraina Obserwatorzy Azerbejdżan • Bułgaria • Czechy • Węgry • Polska • Stany Zjednoczone p • d • e Wspólnota Niepodległych Państw (WNP) Armenia • Azerbejdżan • Białoruś • Gruzja1 • Kazachstan • Kirgistan • Mołdawia • Rosja • Tadżykistan • Turkmenistan2 • Ukraina3 • Uzbekistan 1 Gruzja wypowiedziała członkostwo; decyzja wchodzi w życie 18 sierpnia 2009 roku. 2 Turkmenistan jest członkiem stowarzyszonym od 26 sierpnia 2005 roku. 3 Ukraina dotychczas nie ratyfikowała Statutu WNP.

stock | retire | vm
Why are we here?
All text is available under the terms of the GNU Free Documentation License
This page is cache of Wikipedia. History