Język rosyjski
| Русский (Russkij) | |
| Obszar | Rosja, Europa Wschodnia, Azja Środkowa, Izrael, Mongolia |
| Liczba mówiących | 145 milionów (jako język ojczysty) 250 milionów (ogółem) |
| Ranking | 7. |
| Klasyfikacja genetyczna | Języki indoeuropejskie
|
| Pismo | cyrylica |
| Status oficjalny | |
| język urzędowy | Rosja, Białoruś, Kazachstan, Kirgistan; Naddniestrze, Gagauzja, Abchazja, Osetia Południowa, Krym; jeden z urzędowych w ONZ |
| Regulowany przez | Instytut Języka Rosyjskiego wydział Rosyjskiej Akademii Nauk |
| Kody języka | |
| ISO 639-1 | ru |
| ISO 639-2 | rus |
| ISO 639-3 | rus |
| SIL | RUS |
| W Wikipedii | |
| Zobacz też: język, języki świata |
|
 |
|
 |
|
Język rosyjski (русский язык, russkij jazyk; dawniej też język wielkoruski) – język należący do grupy języków wschodniosłowiańskich, posługuje się nim jako pierwszym językiem około 145 mln ludzi, ogółem (wg różnych źródeł) 250-300 mln. Jest językiem urzędowym w Rosji, Kazachstanie, Kirgistanie i na Białorusi oraz jednym z pięciu języków oficjalnych a jednocześnie jednym z sześciu języków konferencyjnych Organizacji Narodów Zjednoczonych. Posługuje się pismem zwanym grażdanką, graficzną odmianą cyrylicy powstałą na skutek jej upraszczania.
Wyróżnia się 3 grupy dialektów:
- północne (okająca i wymawiająca g jako g, np. nogá),
- południowe (akająca i wymawiająca g jako h, np. nahá),
- przejściowe (akająca i wymawiająca g jako g, np. nagá – oficjalna).
W czasach ZSRR język rosyjski był nauczany obowiązkowo we wszystkich krajach Układu Warszawskiego. Współcześnie stracił tam nieco na znaczeniu ze względu na wyparcie ze szkół przez języki Europy Zachodniej (takie jak angielski czy niemiecki), utratę znaczenia obszarów rosyjskojęzycznych pod względem gospodarczym, kulturowym, naukowym i militarnym oraz przez rządowe akcje skierowane przeciw używaniu języka rosyjskiego (kraje bałtyckie, Ukraina, Gruzja).
Spis treści |
Alfabet
-
Osobny artykuł: Alfabet rosyjski.
Język rosyjski zapisywany jest grażdanką, wprowadzoną przez Piotra Wielkiego uproszczoną wersją cyrylicy, następnie nieco uproszczonej w 1918. Od tego czasu składa się z 33 liter (jednak patrz niżej, co do litery ё).
| Litery drukowane |
Nazwa litery | Polski odpowiednik etymologiczny i w transkrypcji |
Wymowa (wg polskiej fonetyki) |
|---|---|---|---|
| А а | а | a | a |
| Б б | бэ | b | be |
| В в | вэ | w | we |
| Г г | гэ | g | ge |
| Д д | дэ | d | de |
| Е е | йэ | je, -ie* | je |
| Ё ё | йо | jo, -io* | jo |
| Ж ж | жэ | ż | że |
| З з | зэ | z | ze |
| И и | и | i* | i |
| Й й | и краткое | j | i kratkaje |
| К к | ка | k | ka |
| Л л | эл | ł/l* | el/eł |
| М м | эм | m | em |
| Н н | эн | n | en |
| О о | о | o | o |
| П п | пэ | p | pe |
| Р р | эр | r | er |
| С с | эс | s | es |
| Т т | тэ | t | te |
| У у | у | u | u |
| Ф ф | эф | f | ef |
| Х х | ха | ch | cha (ha) * |
| Ц ц | цэ | c | ce |
| Ч ч | чe | cz | cie |
| Ш ш | ша | sz | sza |
| Щ щ | ща | szcz | śsia |
| Ъ ъ | твёрдый знак | * | twiordyj znak |
| Ы ы | ы | y | y |
| Ь ь | мя́гкий знак | ´* | miagkij znak |
| Э э | э | e | e |
| Ю ю | йу | ju, -iu* | ju |
| Я я | йа | ja, -ia* | ja |
Litery э i я zostały wprowadzone w 1710, й w 1735, a ё w 1797. Oficjalny kształt liter został zatwierdzony w 1708. Modyfikacje alfabetu objęły też wykreślenie niektórych liter. Były to: i, iżyca, fita, omega, zieło, ksi, psi, dwa jusy i jać.
Litera ё jest używana rzadko, z reguły w słownikach, książkach dla dzieci, podręcznikach dla uczących się rosyjskiego oraz niekiedy w nazwach towarowych, albo kiedy trzeba rozróżnić sens: все – всё (wszyscy – wszystko), небо – нёбо (niebo – podniebienie). Zazwyczaj zapisywana jest jako е (np. Алла Пугачёва jest zapisywana jako Алла Пугачева).
Litera ъ w latach 20. i 30. była zamieniana apostrofem. Obecnie taki sposób oddawania litery ъ można spotkać w rękopisach osób starszych.
Transkrypcja
Odpowiedniki liter przy transkrypcji są podane w powyższej tabelce. Litery, przy których istnieją dodatkowe reguły są oznaczone gwiazdką.
Literę е oddaje się
- przez je na początku wyrazów, po samogłoskach oraz ъ i ь, np. есть – jest´;
- przez e po л, ж, ч, ш, щ, ц, np. чего – czego (i w nazwiskach obcego pochodzenia, np. Эренбург – Erenburg);
- przez ie po innych spółgłoskach, np. семь – siem´.
Literę ë oddaje się (również, gdy pisze się е)
- przez jo na początku wyrazów, po samogłoskach oraz ъ i ь, np. её – jejo;
- przez o po л, ж, ч, ш, щ (po ц w zasadzie nie występuje), np. лёд – lod;
- przez io po innych spółgłoskach, np. орёл – orioł.
Literę и oddaje się
- przez ji po ь (po ъ w zasadzie nie występuje), np. лисьи – lisji;
- przez y po ж, ш, ц, np. жир – żyr;
- przez i w innych sytuacjach, np. свои – swoi.
Literę л oddaje się
- przez l przed ь, и, е, я, ё, ю, np. Ленин – Lenin;
- przez ł w innych sytuacjach, np. лампа – łampa.
Literę ъ w transkrypcji pomija się, np. объём – objom.
Literę ь
- pomija się po л, ж, ч, ш, щ, ц (po ц w zasadzie nie występuje), np. мышь – mysz;
- oddaje się przez znak zmiękczenia ( ´, nie apostrof ' ) w innych sytuacjach, np. тень – tień, будьте – bud´tie.
Litery ю, я oddaje się
- przez ju, ja na początku wyrazów, po samogłoskach oraz ъ i ь, np. моя – moja;
- przez u, a po л (po ц, ж, ч, ш, щ w zasadzie nie występują), np. люблю – lublu;
- przez iu, ia po innych spółgłoskach, np. сюда – siuda.
Litery dawnej pisowni: Ѣ traktuje się jak е, a і oraz ι (?) oddaje się zawsze przez i.
Wymowa
Pewne cechy rosyjskiej wymowy nie są uwzględnione w transkrypcji.
- О nieakcentowane wymawia się jak /a/, np.: вода́ (woda) – /wa|da/, коро́ва (korowa) – /ka|rowə, пу́сто (pusto) – /|pustə/.
- Nieakcentowane е i я (oraz а po ч, щ) wymawia się pośrednio między /e/ i /i/ (/ɪ/), np. весна́ (wiesna) – /wi|sna/, пятно́ (piatno) – /pi|tno/, часы́ (czasy) – /czisy/.
- Rosyjskie miękkie s´, z´ są mniej miękkie od polskich ś, ź, brzmią trochę jak sj, zj w jednej głosce. Połączenia си, зи należy więc wymawiać możliwie twardo, jak w sinus, rozindyczyć.
- Ч, щ są zawsze miękkie. (Ж, ш, ц są zawsze twarde.) Brzmią jak polskie ć i ś. Щ można też wymawiać jako podwójne miękkie sz.
- Rosyjskie l jest zawsze miękkie. Brzmi pośrednio między l i j. Przy jego wymowie należy przybliżyć całą przednią i środkową część języka do podniebienia. Rosyjskie ли wymawiamy jak polskie li.
- Natomiast rosyjskie ł odpowiada polskiemu ł scenicznemu (Czyli jest bardziej podobne do l od polskiego potocznego ł, tzn. u niezgłoskotwórczego.) Przy jego wymowie należy trzymać prawie cały język nisko i tylko jego czubkiem dotykać do zębów. Zmiękczanie л jest więc w zasadzie regularne.
- W rosyjskim в pod bezdźwięcznych wymawiamy jak polskie w (a nie f). Твой należy więc wymawiać wyraźnie /twoj/.
- Połączenia -тся, -ться w zakończeniach czasowników zwrotnych wymawia się jak /-cca/.
- Г w końcówkach dopełniacza -ого, -его wymawia się jak polskie w, np. до́брого (dobrogo) – /|dobrawa/, дре́внего (driewniego) – /|dr´ewniwə/
- Wyrazy что, что́бы (czto, cztóby) wymawia się jak /szto/, /|sztoby/.
| litery | morfonemy | fonemy | Pod akcentem | w nagłosie słowa bez akcentu |
W pierwszej sylabie przed akcentem | W pozostałych nieakcentowanych sylabach | ||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| po twardej spółgłosce |
po miękkiej spółgłosce |
po podwójnych twardych spółgłoskach i /ц/ |
po /ж/, /ш/ |
po miękkich spółgłoskach |
po twardych spółgłoskach |
po miękkich spółgłoskach |
||||
| и, ы | |i| | /i/, /ɨ/ | [ɨ] | [i] | [ɪ], [ɨ̞] | [ɨ̞] | [ɨ̞] | [ɪ] ([ие]) | [ɨ̞] | [ɪ] ([ь]) |
| е, э | |e| | /e/, /i/, /ɨ/, /a/ | [ɛ] | [e] | [ɨ̞] | [ɨ̞] ~ [ɘ] | [ɨ̞] | [ɪ] ([ие]) | [ə] | [ɪ] ([ь]) |
| а, я | |a| | /a/, /i/ | [a] | [æ] | [ɐ] | [ɐ] | [ɐ] | [ɪ] ([ие]) | [ə] | [ɪ], [ə] |
| о, ё | |o| | /a/, /i/, /ɨ/ | [o] | [ɵ] | [ɐ] | [ɐ] | [ɨ̞] | [ɪ] ([ие]) | [ə] | [ɪ] ([ь]) |
| у, ю | |u| | /u/ | [u] | [ʉ] | [u] | [ʊ] | [ʊ] | [ʉ̞] | [ʊ] | [ʉ̞] |
[ᵻ] można też zapisywać [ɨ̞]
[ᵿ] można też zapisywać [ʉ̞]
Klasyfikacja
Rosyjski jest językiem słowiańskim należącym do rodziny indoeuropejskich.
Jeśli wziąć pod uwagę język mówiony, najbliższymi językami pokrewnymi są białoruski i ukraiński, również należące do grupy języków wschodniosłowiańskich.
Na podstawowe słownictwo, zasady słowotwórstwa oraz – do pewnego stopnia – odmiany i styl literacki rosyjskiego miał wpływ język cerkiewnosłowiański. Ten ostatni stanowił rozwinięcie i częściowo pokrywał się z językiem staro-cerkiewno-słowiańskim używanym w rosyjskiej cerkwi ortodoksyjnej. Wiele słów współczesnego rosyjskiego jest bliższych w formie współczesnemu bułgarskiemu niż ukraińskiemu czy białoruskiemu. Jednak w niektórych dialektach zachowały się formy wschodniosłowiańskie. W pewnych przypadkach stosowane są obydwie formy – wschodniosłowiańska i cerkiewnosłowiańska – z niewielkimi różnicami znaczeniowymi. Przykład: глава, głowa – szef; голова, głowa – część ciała. Również końcówki imiesłowów przymiotnikowych czasu teraźniejszego typu -ущий (-uszczij – polskie -ący) jest śladem wpływów cerkiewnosłowiańskich. Gwarowa końcówka -учий (-uczij) jest wynikiem zwykłego dla języków wschodniosłowiańskich rozwoju grupy tj.
W języku rosyjskim nazwy sportów zaczerpnięte są z angielskiego, np. баскетбол (baskietboł) – piłka koszykowa. Piłka po rosyjsku to z kolei мяч (miacz) (porównaj czeskie míč). Nazwy miesięcy pochodzą wprost z łaciny, np. январь (janwar´) – styczeń.
Powstanie i rozwój
Język rosyjski powstał z języka prasłowiańskiego. Poniżej przedstawiono historię języka rosyjskiego w porównaniu z historią języka polskiego (zastosowano transkrypcję):
Język rosyjski należy do grupy wschodniej, z czym wiążą się już pewne różnice:
- grupy typu TorT[1] przeszły w ToroT, a nie w TroT
- korva > korova > корова (korowa – pol. krowa < krova)
- melko > moloko > молоко (mołoko – pol. mleko < mleko)
-
- grupy typu orT- rozwinęły sie jak w grupie zachodniej
- druga palatalizacja dotyczyła też grup typu kvě, gvě które dały grupy typu c´vě(цве – cwie), z´vě (зве – zwie)
- połączenia tj, dj dały č, ž (ч, ж – cz, ż) zamiast c, dz
- vidją > vižą > вижу (wiżu – pol. widzę < vidz´ą)
- grupy tl, dl uprościły się do l (ł)
- mydlo > mylo > мыло (myło – pol. mydło)
Ponadto:
- ždž > zż
- vyjěždžatь > выезжать (wyjezżat´ – pol. wyjeżdżać – ždž < zdj)
- moždžьčьkъ > мозжечок (mozżeczok – pol. móżdżek ("móżdżeczek") – ždž < zg´)
- Brak prelabializacji ą. Np.:
- ąglь > уголь (ugol – pol. węgiel < vąglь)
- Zmiękczenie spółgłosek przed samogłoskami szeregu przedniego: i, ь, e, ę, ě zaszło konsekwentnie, jak w polskim. Np.:
- sę > ся (sia – pol. się)
- Przegłos lechicki oczywiście nie zaszedł. Za to akcentowane ´e przeszło zwykle w ´o (nie dotyczy jaci) Np.:
- nesą > несу́ (nie|su – pol. niosę)
- nesešь > несёш (nie|siosz – pol. niesiesz)
- pьsъ > пёс (pios – pol. pies)
- čr´nъjь > чёрный (|czornyj – pol. czarny)
- ale
- bělъjь > бе́лый (|biełyj – pol. biały)
- vr´ba > ве́рба (|wierba – pol. wierzba)
- Zanik jerów słabych i przemiana mocnych (twardy w o, miękki w e). Np.:
-
- Nie pojawiło się e po twardej, więc э to rzadka litera. Nawet w najnowszych zapożyczeniach e zmiękcza. Np.:
-
- веб сайт (wieb sajt – ang web site /ueb sajt/ – strona WWW)
- Nie ma sladów długich samogłosek:
- bogъ > бог (bog – pol. bóg)
-
- Grupy typu ojo ulegały ściąganiu jakby rzadziej, niż w polskim:
- dobraja > добрая (dobraja – pol. dobra)
-
-
- W szczególności grupy typu oje dały o, a nie e:
-
- starajego > старого (starogo – pol. starego)
- Zanik nosowości (denazalizacja): ą > u, ę > ä > a
- Rozwój sonantów był raczej prosty.
- r > or
-
- trgъ > торг (torg – pol. targ)
-
- r´ > ´er
-
- zr´no > зерно (zierno – pol. ziarno)
-
- l, l´ > oł
-
-
- Grupy ir przetrwały
-
-
-
- vytirati > вытирать (wytirat´ – pol. wycierać)
-
- Proces analogiczny do czwartej palatalizacji ky, gy, xy > ki, gi, chi. Np.:
-
- W deklinacji druga palatalizacja jakby się cofnęła.
- mus´ě > мухе (muchie – pol. (o) musze)
- mac´ě > маке (makie – pol. (o) maku)
- ale c´ělъjь > целый (cełyj – pol. cały)
- Wzmocnienie i przejście miękkości nie zaszło
- gostь > гость (gost´ – pol. gość)
- Zanik miękkości
- š, ž, c´, (d)z´ straciły miekkość (proces nieuwzględniony w pisowni, ale w transkrypcji już tak, nie dotyczy č)
-
- šiti > шить (szyt´ – pol. szyć)
-
- inne tylko czasem przed spółgłoskami
- ji > i (przynajmniej w pisowni i wymowie starannej)
- l > ł (przedniojęzykowo-zębowe – w zasadzie wymowa prasłowiańskiego twardego l, brak wałczenia)
- lodъka > лодка (łodka – pol. łódka /uutka/)
Zachował się akcent ruchomy.
Język literacki
Historię rosyjskiego języka literackiego dzieli się umownie na trzy okresy:
- okres staroruski (XI-XIV / XVI wiek), w którym powstała literatura ruska i nastepnie rozwijała się odmiennie w różnych częściach Rusi na skutek rozbicia dzielnicowego kraju. Największy wpływ na rozwój języka rosyjskiego wywarła północno-wschodnia część kraju (księstwa: Włodzimierskie, Suzdalskie, Rostowskie, Moskiewskie, Białojezierskie, Twerskie, Muromskie i inne).
- okres zjednoczeniowy (XVI-XVIII wiek), zwany również "okresem moskiewskim", w którym aspiracje zjednoczeniowe Księstwa Moskiewskiego doprowadziły do odbudowy ponadlokalnej, ogólnoruskiej literatury. W okresie tym zanikła literatura ruska w Wielkim Księstwie Litewskim, ustąpując polskiemu językowi literackiemu.
- okres nowożytny (od przełomu XVIII i XIX wieku), w którym rosyjski język literacki się ostatecznie ukształtował.
Język rosyjski, podobnie jak większość języków europejskich, ulegał silnym wpływom innych języków. Były to kolejno: staronordyjski, staro-cerkiewno-słowiański, greka, tatarski, polski, niemiecki, francuski i ostatnio angielski.
Związki językowe rosyjsko-polskie
Polski wpływ na język rosyjski został wywarty w okresie od XV do XVII wieku, kiedy język polski był jednym z głównych źródeł wyrazów europejskich i kiedy był popularny wśród inteligencji rosyjskiej. (Poprzez język rosyjski polskie wyrazy weszły również i do języka bułgarskiego). Przykładem jest wyraz Венгрия, od polskiego Węgry. W okresie tym są również widoczne wpływy ruskie na polszczyznę. Stosunkowo silny wpływ na język polski wywarł język rosyjski w okresie od XVIII do XX wieku. W czasach PRL z języka rosyjskiego została zaczerpnięta np. terminolgia z zakresu kosmonautyki.
Zobacz też
Przypisy
- ↑ grupy spółgłoskowo-samogłoskowe, w których "T" oznacza dowolną spółgłoskę
Linki zewnętrzne
Różne narzędzia
- Alfabet rosyjski – transliteracja, transkrypcja, wymowa
- Transliteracja on-line języka rosyjskiego
- Program "Klawa" – po zainstalowaniu programu i przełączeniu na język rosyjski, w miejscu liter alfabetu łacińskiego pojawią się litery alfabetu rosyjskiego (np. a-а, b-б, c-ц).
- Rosyjska Akademia Nauk (en • ru)
|
|||||||||||||||||
stock | retire | vm
Why are we here?
All text is available under the terms of the GNU Free Documentation License
This page is cache of Wikipedia. History